Op zoek naar een gebrek

Anne Hettes Hettema liet in 1817 een testament maken, waarin hij een bijzondere regeling trof voor zijn zoon Hette. In de tekst staat: "Mijn zoon Hette Annes, die door zijn gebrek minder snel in zijn levensonderhoud zal kunnen voorzien dan zijn broers en zusters, krijgt een uitkering van 100 guldens per jaar. Te beginnen in het jaar dat mijn vrouw komt te overlijden". De handtekening, die Anne Hettes onder zijn testament zette, staat overigens in de kop van dit weblog.
Het was dus bekend, dat Hette Annes een gebrek had, maar niet bekend was, welk gebrek dat dan precies was. We wisten wel, dat hij definitief was vrijgesteld van de Nationale Militie. Met andere woorden, hij had een gebrek dat aanleiding vormde om iemand vrij te stellen voor de dienstplicht. In de hoop er achter te komen wat er aan de hand was, togen neef Giel en ik naar het gemeentehuis van IJlst, alwaar de militieregisters uit het begin van de 19e eeuw worden bewaard.
Na eerst van koffie te zijn voorzien door de archivaris (waarvoor nogmaals dank) kon er gesneupt worden in de grote boeken. Folianten op fors formaat, die maar nauwelijks op de onderzoekstafel pasten. Helaas voor ons, bevatten de lijsten alleen maar de mededeling dat Hette Annes Hettema definitief is vrijgesteld, zonder nadere opgaaf van redenen.


Alleen de lengtes van Hette Annes en zijn broer Anne Annes vertellen misschien iets meer. Hette bleek 5 voet 4 duim lang te zijn, zijn broer was 1,82.2 meter lang. Anne was drie jaar jonger dan zijn broer en toen hij werd ingeschreven was inmiddels het metrieke stelsel geaccepteerd. Anne had een voor die tijd redelijk uitzonderlijke lengte, overigens. De 5 voet 4 duim kan worden omgerekend tot ongeveer 1.60 meter.
De broers verschilden dus 22 centimeter, en we vermoeden - Giel en ik - dat Hette een bochel had. Mogelijk veroorzaakt door vitaminegebrek (rachitis). Een kwaal als polio sluiten we uit, want dat was toen op jonge leeftijd dodelijk.
Er zou nog één bron kunnen zijn die het raadsel geheel oplost, namelijk de registers van de Militieraad uit Heerenveen, maar die hebben we nog niet kunnen vinden, zo ze al bewaard zijn gebleven.

Overlijden van Tjalling Doedes

Doorgaans is het geen doen om een exacte overlijdensdatum uit het begin van de 18e eeuw op de duikelen. De kerkboeken uit die tijd zijn vrijwel niet bewaard gebleven en als er al wat te voorschijn komt, dan is dat uit zogeheten secundaire bronnen. Nou, zo'n sucundaire bron heb ik, en wat voor een! Mijn voormoeder Tyttie Tjallings was een dochter van Tjalling Doedes en Maycke Jentjes. Het echtpaar woonde vanaf 1724 in Ritseterp (ook wel Ritsebuorren genoemd). Het verhuizen daarheen ging niet zonder slag of stoot, er werd iemand benoemd om de bewoners beleefd te verzoeken ergens anders heen te gaan.
Dit kwam allemaal door een testament van een eerder levende Tiallingh Doedes. Hij bleek in 1707 samen met echtgenote Tjetske Harmens een testament te hebben gemaakt, waarin werd gesteld dat Tjalling Doedes de jonge, na 1724 op de plaats te Ritseterp mocht gaan wonen. Tjalling Doedes de oude had geen levende kinderen (misschien had het echtpaar wel helemaal geen kinderen, dat is niet meer vast te stellen) en vermaakte zijn niet geringe bezit aan familie.
In 1707 werden drie erfgenamen benoemd, te weten Jochum en Marij, kinderen van Gerrijt Doedes de broer van Tjalling, en Aeltie Jans, de dochter van Jan Harmens. Die laatste is weer de broer van Tjetske Harmens. De drie mochten tot 1724 op de plaats wonen, daarna zou de jonge Tjalling aan de beurt komen. Het vermoeden bestaat dat die Tjalling in dat jaar meerderjarig werd. Hoe dan ook, de erfgenamen hadden niet zoveel trek om de plaats te ontruimen en deden dat met tegenzin.
Toen Tjalling in 1729 kwam te overlijden, waren ze er als de kippen bij om de weduwe (met drie jonge kindjes) weg te sturen. Het Nedergerecht van Wonseradeel gaf de erfgenamen in eerste instantie gelijk, maar een aangetekend beroep bij het Hof van Friesland zorgde voor vernietiging van dat vonnis. Maijcke Jentjes mocht tot 12 mei 1730 op de boerderij blijven wonen. In de papieren van het Hof van Friesland staat de exacte overlijdensdatum van Tjalling Doedes vermeld, zie onderstaand fragment van folio 24 van de processtukken:

De toevallige vondst van een steen

Vraag: hoe kun je een steen met een afmeting van 2.00 bij 3.13 meter over het hoofd zien? Het antwoord is eenvoudig, dat kan alleen als de steen is weggehaald, of bedolven is onder aarde. In mijn geval gaat het om de reusachtige grafsteen van de familie Teppema. Die familie is geparenteerd is aan het geslacht dat later de namen Hettema en Klaversma zal dragen. Ooit lag de steen op het kerhof van Goënga, maar wanneer hij is weggehaald is nog onduidelijk. Verder onderzoek zal dat hopelijk aan het licht brengen. Zeker is wel, dat de steen er in 1950 nog was, getuige een krantenbericht in het Sneeker Nieuwsblad van 14 september 1950.
Op de steen staan naar verluidt allerlei interessante details over mijn voorgeslacht en dan is het een beetje vervelend als bedoelde steen er niet meer is. Maar, een gelukje bij een ongeluk: zo'n 50 à 60 jaar geleden heeft iemand een nauwkeurige tekening gemaakt van de steen, die toen als in stukken gebroken was. Die tekening vond ik afgelopen week tijdens een sneuptocht in Tresoar, het archief in Leeuwarden.



Ik heb zitten bedenken hoe die steen op het kerkhof gelegen moet hebben en kom tot de slotsom dat het gevaarte over zes graven naast elkaar heeft gelegen. Dat moest een hele klus zijn als er weer een stoffelijk overschot moest worden bijgezet.
Helaas is de steen ten prooi gevallen aan de "gelijkheidsdrang" van de Bataafse Republiek. Op 8 juni 1795 werd een plakkaat uitgegeven, waarin stond dat begraven in een kerkgebouw voortaan verboden was. Ook moesten alle afbeeldingen van wapenschilden worden weggehaald of vernield. Dat duidde maar op standverschillen die het kenmerk van het 'ancien régime' waren en daar moesten de mensen zo snel mogelijk van af. Inderdaad is de beitel gezet in de wapenschilden die op de steen stonden. We kunnen nu alleen nog maar zien dat het wapen der Teppema's gedeeld was. Vermoedelijk stond op de rechterhelft de halve Friese Adelaar, maar dat is maar gissen. Sommige mensen hebben geopperd dat de Franse lelie en de roos, die op de randen van de steen staan, eventueel in de wapens hebben thuisgehoord, maar ook dat is giswerk.

In één keer drie generaties erbij

Op de valreep van het oude jaar mag ik profiteren van het jarenlange genealogische speurwerk van Douwe Meinderts Bonnema. Hij heeft Maaike Jentjes in zijn kwartierstaat staan, inclusief voorgeslacht. En daar ben ik heel erg blij mee. Ik had me voorgenomen om het stamboomonderzoek in kleine, overzichtelijke brokjes te doen, maar als er een hele berg nieuwe informatie beschikbaar komt dan is dat natuurlijk erg mooi.
Ik heb de voorouders van Maaike even in een nieuw plaatje gezet, dat onder dit bericht staat. Het gedeelte in de lichtrode rechthoek bevat de gegevens uit de kwartierstaat van Douwe Bonnema. Douwe is, samen met Tjaart Martens, de maker van de website over Wûnseradiel, waarvan het adres als link in de rechterbalk van deze pagina staat. Beslist een bezoekje waard, lijkt me.

Bevestiging van een naam

Bij het (tweede) huwelijk van Jetske Sjoerds Klaversma (dochter van Sjoerd Hettes) in 1831 overlegde zij een acte waaruit blijkt dat haar ouders zijn overleden. Ook wordt melding gemaakt van het overlijden van de grootouders. Wat voor mijn onderzoek nog veel belangrijker is, de groutouders worden bij name genoemd en dus weet ik eindelijk zeker met wie Hette Annes ooit is getrouwd. Diverse onderzoekers hebben, op basis van de vernoemingen van alle kinderen, gespeculeerd dat het patroniem van zijn vrouw vrijwel zeker Tjallings geweest moet zijn. Iets minder zeker werd gedaan over de voornaam, hoewel de naam Tietsje een goede kans maakte. In genealogieën werd dan ook meestal alleen gesproken van een mevrouw N. Tjallings.
Via de acte van bekendheid weten we nu dat het inderdaad Tietje Tjallings is geweest, zodat het onderzoek weer een stapje verder kan gaan. De combinatie Tietje en Tjalling is redelijk zeldzaam, en de enieg kandidaat die in aanmerking komt is de Tietje Tjallings die in 1726 is geboren als dochter van Tjalling Doedes en Maaijke Jentjes te Tjerkwerd. Extra ondersteuning van de hypothese: Tietje had een ouder zusje (gedoopt in 1724) met de naam Elbrig. Ook die naam komt zelden voor, maar duikt wel op in de vernoemingen bij latere generaties.
Wat de opstellers van de acte nooit hebben kunnen vermoeden: de acte maakt 176 jaar later veel meer bekend dan waarvoor hij was opgesteld. En daar ben ik heel blij mee. De kwartierstaat van Jetske Sjoerds Klaversma is dan ook gegroeid en ziet er uit als op het onderstaande plaatje. Vergelijk deze maar eens met de afbeelding bij het vorige bericht.

Hettema en Klaversma

Mijn familie-onderzoek in de archieven richtte zich eigenlijk alleen op de naam Hettema. Moeder en opa heetten zo en de lijn terug was redelijk te volgen. Tijdens zo'n onderzoek spreek je een heleboel mensen en uit die gesprekken kwam naar voren dat er een band bestaat tussen de families Hettema en Klaversma. Hoe die relatie dan precies in elkaar steekt werd nooit helemaal duidelijk. Er werd wel onderling getrouwd en ook deden de families zaken (zoals blijkt uit bewaard gebleven notariële acten), maar het fijne van de familieverhoudingen ontging me eigenlijk.
Via internet is het nu mogelijk om gewoon thuis te 'sneupen' (een Fries woord voor snuffelen, onderzoeken) in allerlei bestanden. Zo ook het kadaster van 1832, het jaar dat alle landerijen in kaart werd gebracht, met hun grootte, aard, eigenaar en gebruiker. Die gegevens zijn ontsloten via de schitterende site HisGis, op internet te zien via deze link. Als je naar de kaart van Goënga kijkt, dan blijkt dat een aantal stukken weideland toebehoorde aan de erven Anne Hettes (Hettema), en een ander deel aan Hette Sjoerds (Klaversma). Bij het inkleuren van de kaart blijkt, dat de twee stukken precies in elkaar passen. Ze zijn beide ongeveer even groot en dat deed vermoeden dat Sjoerd Hettes, de vader van Hette Sjoerds, mogelijk de verloren broer van Anne Hettes was.
Nader onderzoek in de archieven van Tresoar wees uit, dat dat inderdaad het geval is. Sjoerd Hettes overleed in 1810, een gegeven dat is gehaald uit de huwelijks bijlagen van zijn kinderen (Jetske, geboren in 1792). Vreemd genoeg is er geen vermelding van zijn overlijden of begrafenis in de archieven te vinden. De exacte sterfdatum is niet meer te achterhalen want de documenten geven geen eenduidig beeld. Volgens de ene acte is Sjoerd overleden op 10 mei 1810, andere documenten geven data van 25 en 27 mei 1810.
Het vermoeden dat Anne en Sjoerd broers waren werd nog sterker toen bleek dat telgen van de Hettema's en die van de Klaversma's gezamenlijk eigenaar waren van stukken greidland ten zuiden van het dorp Goënga.
Helemaal zeker wist ik het, toen ik bij de huwelijksbijlagen van Jetske Sjoerds Klaversma een acte van bekendheid aantrof. Ik was op die acte geattendeerd via het Forum van Tresoar (waarvoor heel veel dank!). Dankzij de grote inzet van de Freonen fan de Argiven yn Fryslân (FAF) heeft Tresoar de beschikking over een digitaal doorzoekbaar overzicht van notariële acten. In die lijst stond de acte van bekendheid vermeld, verleden voor notaris Hoekstra te Wommels. Daarbij de mededeling dat de acte de namen van de grootouders bevatte en ook de opmerking dat de acte niet aanwezig is.
Even schrikken, maar het viel mee. Waarom was die acte niet aanwezig tussen de papieren van de notaris? Simpelweg omdat de trouwlustigen de acte hebben meegenomen om bij de trouwceremonie in te leveren op het gemeentehuis. En dáár is de acte dus bewaard als deel van de huwelijkse bijlagen.
Concluderend: Jetske Sjoerds Klaversma is een dochter van Sjoerd Hettes (Klaversma) en een kleindochter van Hette Annes. En Hette Annes is tevens de vader van Anne Hettes.

Welkom in het domein Hettema

Dit moet een plaats worden voor informatie over het geslacht Hettema, een van de elf familieclans met die naam uit Friesland. We hebben het aan Napoleon te danken dat de Friezen afscheid namen van het patroniem (de naam van de vader) en een echte achternaam kozen. Op die manier konden de Fransen hun administratie veel beter op orde krijgen (lees: veel beter belastingen innen en dat soort dingen).
Het gevolg was, dat Anne Hettes, van wie een handtekening te zien is in de titel van dit weblog, voortaan door het leven ging als Anne Hettema. In de praktijk bleef het trouwens Anne Hettes Hettema, het patroniem werd niet vergeten. Nu doet het wonderlijke feit zich voor dat de broer van Anne, Sjoerd Hettes en zijn kinderen helemaal geen Hettema heten. Zij dragen de naam Klaversma. Omdat Sjoerd in mei 1810 overleed, een jaar voordat Napoleon zijn plannen doordrukte, is er geen officiële akte van naamsaanneming van de Klaversma's.
In een volgend artikel (dat uiteindelijk boven dit verhaaltje zal komen te staan) zal ik beschrijven hoe het terugvinden van de Klaversma's is gegaan.